CZEGO DOTYCZĄ BADANIA?

O przymierzu w działaniu – dlaczego niektóre badania wymagają współpracy naukowca z uczestnikami badania?

W świecie nauki wiadomo nie od dziś, że jakość wyników badania naukowego zależy od jakości zgromadzonych danych. Rubish in, rubish out. Sprawa komplikuje się zwykle wtedy, kiedy badania dotyczą ludzi i próby opisu ich funkcjonowania. Wtedy trudność wynika nie tylko z konieczności dotarcia do reprezentantów grupy, którą chce się poznać, ale także z konieczności zbudowania z tymi osobami przymierza w działaniu. Polega to na spowodowaniu, że projekt badawczy zostanie uznany przez nie za ważny, a co za tym idzie, przyszli uczestnicy badania zdecydują się w niego zaangażować i podzielą się z badaczem swoim osobistym doświadczeniem, opowiedzą badaczowi swoją historią – historię stawania się przedsiębiorcą.

Czasem bywa też tak, że badane zjawisko społeczne można określić jako fenomen, a jego wyjaśnienie możliwe jest poprzez opisanie sensów działań specyficznej grupy ludzi, którzy przyczyniają się do jego istnienia. Fenomen, który jest przedmiotem mojego projektu naukowego to intelektualna przedsiębiorczość, a więc analiza możliwych trajektorii uczenia się prowadzenia własnej firmy. Specyficzne sposoby refleksyjnego uczenia się z własnej biografii przybliżają człowieka prowadzącego działalność biznesową do – bądź oddalają go od – właściwej trajektorii, umożliwiającej kapitalizację tkwiącego w nim potencjału intelektualnego.

Wyznaczanie trajektorii uczenia się przedsiębiorców, czyli o sensach i zanaczeniach, które wymykają się klasycznym badaniom prowadzonym w organizacjach.

Dążenie do rozwoju i zwiększenia skali działalności powoduje zwiększenie stopnia złożoności organizacyjnej, liczby procesów i systemów, rozwodnienie poczucia buntowniczości oraz tworzy wyzwania dotyczące zarządzania utalentowanymi pracownikami. Jest to spójne z modelem Churchilla i Lewisa (1983) który zakłada, że z czasem, wraz z rozwojem firmy zmienia się rozkład wektorów zarządczych w firmach polegający na marginalizacji roli założyciela firmy. Znaczenie roli założyciela firmy dla jej wzrostu podkreślają także polscy badacze [Hatch, Kostera i Koźmiński (2010) pisząc o trzech obliczach przywództwa, Kwiatkowski (2002) o intelektualnym przedsiębiorcy, Bocheński (1985) o roli wynalazcy w przedsiębiorstwie przemysłowym]. Naukowe próby wyznaczenia trajektorii działania przedsiębiorców w sytuacjach uczących ustępują jednak pola badaniem korelacyjny polagającym na wskazywaniu różnic w funkcjonowaniu przedsiębiorców względem innych osób pełniących w przedsiębiorstwach funkcje zarządcze np poprzez analizę współwystępowania zestawów różnych konstruktów psychologicznych. Niestety są to porównania statyczne, które gubią możliwość opisu procesu uczenia się z uwzględnię jego dynamiki czasowej i powiązania z kontekstem sytuacyjnym.

Podobnie sprawa wygląda w badaniach organizacyjnych. Również tutaj możemy mówić o zmianie paradygmatu opisu mechanizmów sterujących przedsiębiorstwem z linearnego, skoncentrowanego na detekcji następujących po sobie etapów, na bardziej dynamiczny, uwzględniający symultaniczność zjawisk biznesowych oraz ich nieciągłości i często retrospektywny charakter. Saukkonen i Vanttinen (2017) dokonali przeglądu modeli opisujących trajektorie wzrostu przedsiębiorstw. W większość opisanych w artykule przykładów wskazywali na rolę procesu uczenia się wplecionego we wzrost przedsiębiorstwa, jako na jeden z kluczowych mechanizmów wyznaczających jego przebieg. Zauważyli również, że wzrost przedsiębiorstwa rzadko odbywa się w sposób ciągły. Zwykle towarzyszą mu nieciągłości, a tempo procesu jest zmienne, gdyż na każdą firmę oddziałuje stałe zmianiające się dynamiczne otoczenie biznesowe (e.g. Reis, 2011; Mohr et al., 2011). W omawianych modelach wzrostu przedsiębiorstw, kryzys, jako stały element trajektorii rozwoju przedsiębiorstwa, bywa traktowany jako jeden z elementów rozwoju i jest uwzględniany jeden z jego naturalnych etapów. (Dodge, et al., 1994., Kazanjin, 1998).

W toku prowadzonych badań, w następnym kroku, Saukkonen i Vanttinen (2017) ocenili dopasowanie teoretycznych modeli wzrostu firmy do informacji jakie zgromadzili opracowując case study dotyczący faktycznego przedsiębiorstwa z branży high tech. Okazało się, że pomimo pewnych zbieżności pomiędzy trajektorią wzrostu przedsiębiorstwa a modelami proponowanymi dotychczas w literaturze, żaden ze statycznych modeli opisujących stadia wzrostu przedsiębiorstwa nie dawał się całkowicie odzwierciedlić w rzeczywistej jego historii. Ich ustalenia pokazują, że konieczna jest rewalidacja zastanych modeli opisujących działanie przedsiębiorstw w kontekście tego, co stanowi faktyczne pole operacji biznesowych firm i sposobów postrzegania tego pola przez osoby prowadzące tą działalność.

Między potrzebą opisywania ogólnych mechanizmów funkcjonowania przedsiębiorstwa a koniecznością uwzględniania specyfiki danej firmy – od linearnych do kołowych modeli opisujących wzrost przedsiębiorstwa

Autorzy opracowali cykliczny model wzrostu start-upu, który przekierowuje myślenie o trajektoriach ze schematu linearnego na kołowy. Zaprojektowano go tak, aby zastąpić linearny albo w najlepszym przypadku sekwencyjny charakter procesu modelem cyklicznym. Zakłada on istnienie dwóch pętli – pętli wzrostu i pętli startapowej. Ta ostatnia zasadza się na ustawicznym uczeniu się przedsiębiorstwa i pozwala utrzymywać przewagę konkurencyjną poprzez stałe innowacyjne podejście do produktów i ich dopasowywania o potrzeb rynku, a to zapewnia utrzymanie finansowania. Zaproponowany przez nich model rozwoju start-upu, a więc małego innowacyjnego przedsiębiorstwa mającego wolność w wyborze modelu biznesowego, jest kolejnym dowodem na to, że nie należy szukać jednego, najlepiej pasującego do profilu firmy modelu rozwoju, ale lepiej jest przeanalizować różne warianty i zidentyfikować te ich elementy, które będą najlepiej dopasowane do ekonomicznego, technologicznego i socjalnego kontekstu funkcjonowania przedsiębiorstwa. Ze względu na specyfikę sytuacji, będącą wynikiem układu wewnętrznych i zewnętrznych wektorów sił wpływających na przedsiębiorstwo, każda firma jest fenomenem dla którego próba zrównania z uniwersalnym modelem wzrostu jest trudna, jeśli nie niemożliwa.

Wnioski jakie wyciągnęli, są zgodne z tezą udowodnioną w krytycznym przeglądzie modeli wzrostu i rozwoju przedsiębiorstw Leviego i Liechtenstein (2010): modele oparte na stadiach rozwojowych są wygodne i czytelne, gdyż pozwalają na przejrzyste i sekwencyjne uporządkowanie kolejnych etapów rozwoju przedsiębiorstwa, ale słabo odzwierciedlają rzeczywistość biznesową współczesnych firm, która jest niezwykle elastyczna i dynamiczna. Uczenie się, a nawet rozpoczynanie na nowo raz uformowanych procesów, trwa nieustannie i wynika np choćby z ciągłego ruchu progresywnego firmy wynikającego z dynamiki jej rozwoju (firma się zmanienia a wraz z nią powinny być dostosowywane także podstawowe dla jej funkcjonowania procesy, a w konsekwencji i produkty). Co więcej, nie jest wystarczające, aby firma potrafiła zidentyfikować fazę rozwoju, w jakiej się aktualnie znajduje, ale także musi umieć wypracować i wdrożyć strategię aby włączyć z wyzwaniami w branży oraz brać pod uwagę zasoby firmy, przedsiębiorców i wartości płynące z sieci wsparcia jakie firma ma.